«Πριν από μισό αιώνα υπήρχαν τουλάχιστον 40 εκατομμύρια πρόσφυγες και εκτοπισμένοι στην Ευρώπη, ως αποτέλεσμα της ανόδου του Χίτλερ στη Γερμανία, του Φράνκο στην Ισπανία, του Μουσολίνι στην Ιταλία και, αργότερα, των συνταγματαρχών στην Ελλάδα και του σταλινικού καθεστώτος.
Σήμερα οι χώρες αυτές είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης· θεωρείται αδιανόητο οι υπήκοοί τους να ξαναγίνουν πρόσφυγες. Τόσο αδιανόητο που έχουν την πολυτέλεια να ξεχνούν πώς είναι το να κυβερνάσαι από ένα τυραννικό καθεστώς ή να σε βασανίζουν για τις πολιτικές πεποιθήσεις σου.
Στις ΗΠΑ χρειάστηκε να δολοφονηθεί ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ για να γίνει πραγματικότητα η φυλετική ισότητα.
Είχα δει μια φωτογραφία που συνοψίζει την αμνησία αυτή. Δείχνει ένα ζευγάρι Ευρωπαίων, με μαγιό, να κάθονται άνετα στις πετσέτες τους, κάτω από μια ομπρέλα, στην ακρογιαλιά. Στη φωτογραφία διακρίνεται μόνο άλλος ένας άνδρας: είναι μαύρος και είναι νεκρός. Ένας πρόσφυγας ή μετανάστης ξαπλωμένος στην άμμο. Δεν θα μάθουμε ποτέ ποιος ήταν και πώς κατέληξε εκεί. Το ζευγάρι στην παραλία σίγουρα δεν νοιάζεται ουδόλως.
Πρόκειται για μια θλιβερή φωτογραφία. Θλιβερή για τον ανώνυμο άνδρα, το πτώμα του οποίου ξεβράστηκε σε κάποια ακτή της Μεσογείου πριν από μερικά χρόνια. Θλιβερή και για το ζευγάρι με το καλαθάκι του πικνίκ και το αντηλιακό του, που δεν διακρίνει τη γυμνή πραγματικότητα, σε απόσταση μόλις λίγων μέτρων. Είναι ο γιος, ο αδελφός, ο αγαπημένος κάποιων ανθρώπων. Θα μπορούσε να ήμουν εγώ ή εσείς αν είχαμε γεννηθεί κάπου αλλού.
Τρόποι δράσης
Η Υπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR), της οποίας είμαι πρέσβειρα καλής θέλησης, έχει ετήσιο προϋπολογισμό ύψους 1,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Πολλά χρήματα. Όμως στο ετήσιο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ συμμετέχουν άνθρωποι οι εταιρείες των οποίων κερδίζουν πολλαπλάσια ποσά κάθε χρόνο. Η UNHCR αγωνίζεται διαρκώς να εξασφαλίσει αυτά τα 1,2 δισεκατομμύρια με τα οποία βοηθά και προστατεύει περίπου 19 εκατομμύρια ανθρώπους.
Κατά τη διάρκεια του έτους, η UNHCR αναγκάζεται να περικόπτει ολοένα και περισσότερα προγράμματά της. Προσπαθεί να αποφύγει την περικοπή προγραμμάτων που αφορούν τις πιο ευπαθείς ομάδες - το πρόγραμμα για τις γυναίκες πρόσφυγες, τα εκπαιδευτικά προγράμματα και αυτά που αφορούν τους ασθενείς με AIDS που διαβιούν σε προσφυγικούς καταυλισμούς. Μερικές φορές όμως και αυτά πλήττονται έμμεσα ή άμεσα: δεν υπάρχει αρκετό προσωπικό, ούτε και τρόφιμα, ακόμη και στα πολλά προσφυγικά στρατόπεδα της Αφρικής. Αποτελεί πραγματικό σκάνδαλο που, σε ένα τόσο πλούσιο κόσμο, δεν βρίσκουμε τρόπους για να βοηθήσουμε αυτές τις οικογένειες να τρέφονται επαρκώς.
Κι έπειτα, σκανδαλιζόμαστε που έχουν το θράσος, αυτοί και οι οικονομικοί μετανάστες με τους οποίους αναμιγνύονται, να προσπαθούν να μπουν στη χώρα μας, να μετακινούνται αναζητώντας καλύτερο μέλλον. Πέφτουν στα χέρια δουλεμπόρων που τους στοιβάζουν σε πλοία ή τους κρύβουν σε νταλίκες ή τους λένε να διασχίσουν ναρκοπέδια ή να σκαρφαλώσουν σε αγκαθωτά συρματοπλέγματα μέσα στη νύχτα. Πολλοί από αυτούς πεθαίνουν και κανείς ποτέ δεν μαθαίνει το όνομά τους, όπως ο άνδρας σε εκείνη την παραλία της Μεσογείου.
Την τελευταία δεκαετία καταγράφηκαν περισσότεροι από 6.300 θάνατοι ανθρώπων που προσπαθούσαν να περάσουν στην Ευρώπη· ο αριθμός αυτός είναι πιθανότατα κατά πολύ μεγαλύτερος. Πολλοί άλλοι έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθειά τους να φτάσουν στην Αυστραλία ή στις ΗΠΑ. Όμως δεν δίνουμε σημασία. Απλώς μας προσβάλλει το θράσος τους. Πώς τολμούν να θέλουν να φαν από το τραπέζι μας; Πώς τολμούν να έρχονται για να κατασκευάσουν τους δρόμους μας, να καθαρίσουν τα νοσοκομεία και τα γραφεία μας, να πλύνουν τα πιάτα στα εστιατόριά μας και να στρώνουν τα κρεβάτια στα ξενοδοχεία μας;
Ο Υπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Αντόνιο Γκουτέρες, το έθεσε λακωνικά. Είπε ότι το ειδικό καθεστώς των προσφύγων - αυτών που προσπαθούν να ξεφύγουν από πολέμους ή διώξεις - κινδυνεύει από τη διαμάχη για το αν θέλουμε ή όχι οικονομικούς πρόσφυγες.
Πώς αποτυγχάνουμε
Oσοι από εμάς είμαστε καλοπροαίρετοι απέναντι στους πρόσφυγες και σοκαριζόμαστε όταν διαπιστώνουμε ότι κάποιοι τους μετατρέπουν σε μισητές φιγούρες για να κερδίζουν τις εκλογές ή να πουλούν εφημερίδες, έχουμε αποτύχει. Δεν θέλουμε ανθρώπους να μετακινούνται ανεξέλεγκτα στα σύνορά μας αλλά δεν είμαστε και έτοιμοι να επενδύσουμε, οικονομικά ή πολιτικά, ή ακόμη και συναισθηματικά, για να βρεθούν λύσεις στις περιοχές από τις οποίες προέρχονται. Βάζουμε επιδέσμους στις ανοιχτές πληγές, επειδή είναι άσχημες. Αλλά δεν θα πληρώσουμε για την θεραπεία, ούτε θα κάνουμε ιδιαίτερη προσπάθεια για την πρόληψη.
Φυσικά, οι λύσεις δεν είναι εύκολες. Όμως, η μεταμόρφωση της Ευρώπης από κινητήρια δύναμη των δύο καταστροφικότερων πολέμων του πλανήτη σε μια 25μελή λέσχη, τα μέλη της οποίας δεν διανοούνται καν να εμπλακούν σε πόλεμο μεταξύ τους, μπορεί να μας δώσει ορισμένα στοιχεία για το τι θα μπορούσε να απαλύνει τα προβλήματα των προσφύγων και των μεταναστών.
Περισσότερα Σχέδια Μάρσαλ
Οι πρόσφυγες είναι το ορατό αποτέλεσμα της αποτυχίας μας να καταστρώσουμε περισσότερα Σχέδια Μάρσαλ - και είναι σχετικά εύκολο να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα. Χρειάζεται να επενδυθούν περισσότεροι πόροι στις περιοχές στις οποίες κατευθύνονται αρχικά, ώστε να μην αισθάνονται την ανάγκη να μετακινηθούν ξανά, εκτός και αν πραγματικά το θέλουν· και περισσότεροι πόροι για τις χώρες όπου έχει επανέλθει η ειρήνη. Τα πρώτα χρόνια είναι εξαιρετικά ευαίσθητα και οι πρόσφυγες που επιστρέφουν στην πατρίδα τους χρειάζονται βοήθεια για να σταθούν στα πόδια τους. Δεν χρειάζονται πολλά, μόνο όσα θα τους επιτρέψουν να βοηθήσουν τον εαυτό τους.
Οι οργανισμοί όπως η UNHCR δεν θα έπρεπε να αγωνίζονται για να συγκεντρώσουν μερικά εκατομμύρια δολάρια για να βοηθήσουν στην ανοικοδόμηση κατεστραμμένων χωρών, όπως η Αγκόλα, η Σιέρα Λεόνε, η Λιβερία και το νότιο Σουδάν. Η γρήγορη, αποτελεσματική ανοικοδόμηση της χώρας βοηθάει στην εδραίωση της ειρήνης και φέρνει εντυπωσιακά κέρδη όσον αφορά τη σταθερότητα και την οικονομική ευημερία, προς όφελος όλων.
Το να αγνοούμε τις υποβόσκουσες συγκρούσεις είναι εξίσου καταστροφικό. Ας αναλογιστούμε την περίπτωση της Βοσνίας, της Ρουάντας, του Αφγανιστάν, όπου περισσότερες επενδύσεις και πιο προσεκτικές πολιτικές τη δεκαετία του 1980 και του 90 θα μπορούσαν να έχουν αλλάξει το ρου της ιστορίας για όλους μας. Ο Οσάμα μπιν Λάντεν αναδείχτηκε επειδή αμελήσαμε το Αφγανιστάν. Σήμερα στις χώρες αυτές τα πράγματα πάνε καλύτερα, όμως με τί κόστος και πόσα εκατομμύρια πρόσφυγες χρειάστηκαν για να καταλάβουμε τι κάναμε λάθος; Για να μην αναφέρουμε τα δύο εκατομμύρια νεκρούς σε αυτές τις τρεις χώρες μόνο.
Eχω επισκεφθεί ορισμένες από αυτές τις χώρες ή τις όμορές τους, όπου ζουν οι περισσότεροι από τους πρόσφυγες. Πρόκειται για μια εμπειρία σοκαριστική, που σου ανοίγει τα μάτια. Με έκανε να αντιληφθώ ότι όλοι μας (κι εγώ μαζί) συμπεριφερόμαστε σαν το ζευγάρι που κάθεται στην παραλία και αγναντεύει τη θάλασσα.
Πολλοί άνθρωποι από αυτούς που συμμετέχουν στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ έχουν τη δύναμη και τα μέσα να κάνουν τη διαφορά. Πιστεύω ότι όλοι μας θέλουμε το ίδιο πράγμα: ένα σταθερό κόσμο, σταθερή οικονομία και τη δυνατότητα να προοδεύουμε ως άνθρωποι και ως έθνη. Θέλουμε ένα καλύτερο μέλλον και όχι να επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος».
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Davos Magazine, αλλά στη συνέχεια οι εκδότες το απέσυραν.
Η Αντζελίνα Τζολί είναι ηθοποιός, πρέσβειρα καλής θέλησης του ΟΗΕ από το 2001 και έχει επισκεφθεί πρόσφυγες και εθελοντές εργαζομένους σε 20 χώρες.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
